เคยเขียนเกี่ยวกับเอื้องแสดมาแล้วครั้งหนึ่ง ว่ามีอยู่ 3 ชนิดในกลุ่มนี้ ได้แก่ เอื้องแสด (Dendrobium unicum Seidenf.) เอื้องแสดน้อยหรือเอื้องแสดลำไย (Dendrobium lamyaiae Seidenf.) และเอื้องแสดใหญ่หรือเอื้องแสดพม่า (Dendrobium dickasonii L.O.Williams) ซึ่งอยู่ใน section Eugenanthe หรือ Dendrobium หรือ Eudendrobium
ซึ่งเป็นพวกเอื้องสายนั่นเอง
กล้วยไม้กลุ่มนี้ให้ดอกได้ดีในภาคเหนือและอีสาน แต่เลี้ยงไม่งาม ตายง่าย
และไม่ค่อยให้ดอกในภาคกลาง ในที่นี้ให้ดูรูปเพียงสองชนิด
ที่ใช้ในการทำลูกผสมอยู่พอสมควร
เอื้องแสด (Dendrobium unicum Seidenf.)
เอื้องแสดลำไย (Dendrobium lamyaiae Seidenf.)
และ ยังเคยเขียนเกี่ยวกับเอื้องดอกมะเขือไว้นานแล้ว ในกลุ่มนี้มี 3 ชนิดเหมือนกัน แต่อยู่คนละ section กับเอื้องแสด คืออยู่ใน section Brachyanthe ซึ่งเป็น section ของเอื้องดอกมะเขือโดยเฉพาะ มีลักษณะเด่นที่สำคัญคือโคนปากที่ห่อเป็นกระเปาะและปลายกลีบปากแหลม และยังมีฝาอับเรณูเป็นสีม่วงแดงเข้มชัดเจน กล้วยไม้ใน section นี้มีดอกค่อนข้างเล็ก ลำต้นเอน หรือห้อยยาวเป็นสาย ออกดอกเป็นช่อเล็กๆ 4-5 ดอกต่อช่อ สีของดอกออกม่วง ม่วงแดง มีตั้งแต่เข้มจนอ่อนเกือบขาว ในที่นี้ให้ดูรูปทั้งสามชนิดครับ
เอื้องดอกมะเขือ (Dendrobium hercoglossum Rchb.f.) เป็นกล้วยไม้ที่พบในภาคตะวันออก เลี้ยงออกดอกได้ดีในทุกภาคของประเทศ
เอื้องดอกมะเขืออีสาน (Dendrobium aduncum Lindl.) ในธรรมชาติพบในภาคอีสาน ภาคเหนือ ขึ้นไปถึงลาว เวียตนาม และจีนตอนใต้ จึงไม่ค่อยให้ดอกในภาคกลางของไทย แต่มีคนนำไปทำลูกผสมที่ชอบอากาศเย็น ดอกค่อนข้างเล็กกลม สีอ่อนเกือบขาว กลีบปากเป็นกระเปาะชัดเจน และปลายปากเล็กเรียวแหลม ไม่ค่อยพบนำมาเลี้ยงในประเทศไทย อาจเป็นเพราะพบได้น้อย และดอกค่อนข้างเล็กก็เป็นได้
เอื้องดอกมะเขือใต้ (Dendrobium linguella Rchb.f.) พบกระจายในภาคใต้ของไทยไปจนถึงมาเลเซีย ไม่ค่อยพบนำมาเลี้ยง อาจจะเนื่องจากพบน้อยในธรรมชาติ และยังมีลำยาวมาก แต่มีดอกน้อย คือในลำที่ยาวๆ มักมีดอกเพียงไม่กี่ช่อเท่านั้น คล้ายกับกล้วยไม้ใน section Calcarifera คือพวกเอื้องสายสี่ดอก (Dendrobium cumulatu Lindl.) และมีขนาดเล็ก แต่กลิ่นหอมหวานชื่นใจกว่าเอื้องดอกมะเขือ โดยส่วนตัวแล้วผมชอบกลิ่นของเอื้องดอกมะเขือใต้มากทีเดียว หน้าตาของดอกคล้ายเอื้องดอกมะเขืออีสาน แต่ดอกห่อกลมกว่า และสีออกขาว เกือบไม่มีสีม่วงปนเลย
ที่จริงแล้วอยากให้ดูลูกผสมของกล้วยไม้ในสองกลุ่มนี้ครับ น่ารักดี ลองดูตัวแรก
Dendrobium Chanthaboon Sakura เป็นลูกผสมระหว่างเอื้องแสด (Dendrobium unicum) กับ เอื้องดอกมะเขือ (Dendrobium hercoglossum) ลองดูว่าหน้าตาดอกโดยรวมคล้ายเอื้องดอกมะเขือ กลีบปากกลับคล้ายไปทางเอื้องแสด แต่ลายเป็นสีม่วงแดง ฝาอับเรณูยังคงสีม่วงแดงไว้อย่างโดดเด่น ดอกน่าจะใหญ่กว่าเอื้องดอกมะเขือเล็กน้อย สังเกตดอกตูม จะเห็นสีแสดที่ด้านนอกอยู่เหมือนกัน แสดงว่าสีแสดถูกบดบังเสียหมดเมื่อดอกบานเต็มที่
ส่วนต้นนี้เป็นลูกผสมของเอื้องแสดลำไย (Dendrobium lamyaiae) กับเอื้องดอกมะเขือ (Dendrobium hercoglossum) ที่จริงแต่ละต้นมีลักษณะต่างกันบ้าง บังเอิญต้นนี้กลีบค่อนข้างลู่มาข้างหน้า ที่จริงเอื้องแสดลำใยมักมีกลับม้วนไปด้านหลัง สีกลีบดอกออกม่วงอ่อนชัดเจน กลีบปากได้อิทธิพลของเอื้องแสดลำไยชัดมาก คือห่อและเรียวยาว ขอบกลีบหยักพริ้ว ฝาอับเรณูเป็นสีม่วงแดง โดยส่วนตัวผมชอบลักษณะกลีบปากที่ผายออก เลยรู้สึกว่าคู่ผสมนี้สู้ Dendrobium Chanthaboon Sakura ไม่ได้
ทั้ง สองต้นเป็นลูกของเอื้องดอกมะเขือ ที่ให้ดอกได้ดีในภาคกลางของประเทศไทย จึงทำให้ลูกผสมทั้งสองก็ออกดอกได้ดีและดกเมื่อปลูกเลี้ยงในภาคกลางและภาค อื่นๆ ของประเทศ คือมีความทนร้อนสูง
ทีนี้ลองมาดูว่าหากนำเอื้องดอกมะเขืออีสาน (Dendrobium aduncum) ไปผสมกับกล้วยไม้ใน section Eugenanthe ที่มีถิ่นกำเนิดในจีน คือ Dendrobium moniliforme แล้วจะออกมาเป็นอย่างไร
Dendrobium moniliforme มีลักษณะคล้ายเอื้องเก๊ากิ่ว (Dendrobium nobile Lindl.) ส่วนใหญ่มีดอกออกม่วงชมพูอ่อนจนบางต้นอาจมีสีขาว แต่เมื่อได้ผสมกับ Dendrobium aduncum ซึ่งมีสีออกม่วงอ่อน ได้ Dendrobium Aoyama และเมื่อนำมาผสมต่อกับ Dendrobium Nagasaki ได้ Dendrobium Komachimusume
เสียดายเป็นรูปถ่ายไกล แต่พอเห็นว่าฝาอับเรณูสีม่วงแดงชัดเจน
ลองดูลูกผสมอื่นของเอื้องแสด (Dendrobium unicum) บ้าง Dendrobium Rainbow Dance เป็นลูกผสมระหว่าง Dendrobium Kurenai กับเอื้องแสด (Dendrobium unicum) ลักษณะปากยังคล้ายกับเอื้องแสดชัดเจน แม้ว่าสีออกชมพูแต่ก็มีปนส้มนิดๆ
เมื่อ ดูโดยรวมแล้ว อาจพอสรุปว่าสีแสดของเอื้องแสดมักถูกบดบังด้วยสีของคู่ผสม แต่ลักษณะปากของกลุ่มเอื้องแสดมีความเด่นมาก ถ่ายทอดให้กับลูกผสมจนเห็นได้ชัด แทบจะเรียกได้ว่าถ้าเห็นกลีบปากมีลายเช่นนี้ก็เดาได้ว่ามีเชื้อเอื้องแสดไม่ ชนิดใดก็ชนิดหนึ่ง ถ้ากลีบปากค่อนข้างห่อและขอบหยักเป็นคลื่น ก็น่าจะได้เชื้อจากเอื้องแสดลำไย (Dendrobium lamyaiae)
ส่วน section Brachyanthe เอื้องดอกมะเขือ จะให้กลีบสีม่วงอมชมพู แต่ลักษณะโดดเด่นที่ส่งทอดให้แก่ลูกผสมคือสีม่วงแดงเข้มของฝาอับเรณู เพียงแต่จะบอกไม่ได้ว่าเป็นลูกผสมของชนิดใดใน 3 ชนิดใน section นี้ เพราะความห่อของดอกไม่สามารถถ่ายทอดมาให้เห็นในลูกผสมได้ เดาว่าถ้าเอา (Dendrobium hercoglossum) มาผสมกับ (Dendrobium moniliforme) ก็จะให้ดอกคล้าย Dendrobium Komachimusume
แต่เอื้องดอกมะเขือ Dendrobium hercoglossum น่าจะทำให้ลูกผสมสามารถออกดอกได้ดีในภาคกลาง คือไม่ต้องการอากาศหนาวในการกระตุ้นตาดอกได้ จึงน่าจะช่วยในการปรับปรุงพันธุ์ของลูกผสมในกลุ่มเอื้องสาย section Eugenanthe บางชนิดที่ไม่ออกดอกหรือออกดอกน้อยในภาคกลาง เช่น เอื้องเก๊ากิ่ว (Dendrobium nobile) และเอื้องสายอีกหลายชนิดได้ดี และยังให้ดอกที่ดก คือในหนึ่งช่อมีได้ถึง 4-5 ดอก ซึ่งเอื้องสายส่วนใหญ่มักมีดอกไม่เกิน 3 ดอกต่อช่อได้
ส่วนเอื้องดอกมะเขือใต้ (Dendrobium linguella) แม้จะยังไม่มีการนำมาปรับปรุงพันธุ์ แต่ก็เป็นตัวเลือกที่ดี เพราะให้ดอกได้แม้ในภาคใต้ และยังมีกลิ่นหอมหวาน และกลิ่นแรงกว่าเอื้องดอกมะเขือ (Dendrobium hercoglossum) ด้วย และไม่ต้องเป็นห่วงว่าจะทำให้ดอกห่อกลม เพราะจากลูกผสมของ Dendrobium aduncum ลักษณะดอกห่อกลมไม่น่าจะถ่ายทอดไปสู่รุ่นลูกผสม แต่ด้วยเหตุที่เอื้องดอกมะเขือใต้มีลำที่ยาวมาก น่าจะเหมาะกับผู้ที่ชอบเอื้องสายยาวๆ อย่างเอื้องสายหลวง (Dendrobium anosmum) หรือที่หลายคนเรียกว่าโอโนมานู (คู่ผสมนี้น่าเป็นห่วงเรื่องดอกห่อ ไม่ผึ่งผาย) หรือเอื้องสายนกกระจิบ (Dendrobium aphyllum) และเอื้องสายน้ำผึ้ง (Dendrobium primulinum syn. Dendrobium polyanthum) แต่เท่าที่ทราบมา เอื้องดอกมะเขือใต้ผสมติดได้ยากทีเดียว จึงเป็นข้อจำกัดที่สำคัญอย่างหนึ่ง
เอื้องแสด (Dendrobium unicum Seidenf.)
เอื้องแสดลำไย (Dendrobium lamyaiae Seidenf.)
และ ยังเคยเขียนเกี่ยวกับเอื้องดอกมะเขือไว้นานแล้ว ในกลุ่มนี้มี 3 ชนิดเหมือนกัน แต่อยู่คนละ section กับเอื้องแสด คืออยู่ใน section Brachyanthe ซึ่งเป็น section ของเอื้องดอกมะเขือโดยเฉพาะ มีลักษณะเด่นที่สำคัญคือโคนปากที่ห่อเป็นกระเปาะและปลายกลีบปากแหลม และยังมีฝาอับเรณูเป็นสีม่วงแดงเข้มชัดเจน กล้วยไม้ใน section นี้มีดอกค่อนข้างเล็ก ลำต้นเอน หรือห้อยยาวเป็นสาย ออกดอกเป็นช่อเล็กๆ 4-5 ดอกต่อช่อ สีของดอกออกม่วง ม่วงแดง มีตั้งแต่เข้มจนอ่อนเกือบขาว ในที่นี้ให้ดูรูปทั้งสามชนิดครับ
เอื้องดอกมะเขือ (Dendrobium hercoglossum Rchb.f.) เป็นกล้วยไม้ที่พบในภาคตะวันออก เลี้ยงออกดอกได้ดีในทุกภาคของประเทศ
เอื้องดอกมะเขืออีสาน (Dendrobium aduncum Lindl.) ในธรรมชาติพบในภาคอีสาน ภาคเหนือ ขึ้นไปถึงลาว เวียตนาม และจีนตอนใต้ จึงไม่ค่อยให้ดอกในภาคกลางของไทย แต่มีคนนำไปทำลูกผสมที่ชอบอากาศเย็น ดอกค่อนข้างเล็กกลม สีอ่อนเกือบขาว กลีบปากเป็นกระเปาะชัดเจน และปลายปากเล็กเรียวแหลม ไม่ค่อยพบนำมาเลี้ยงในประเทศไทย อาจเป็นเพราะพบได้น้อย และดอกค่อนข้างเล็กก็เป็นได้
เอื้องดอกมะเขือใต้ (Dendrobium linguella Rchb.f.) พบกระจายในภาคใต้ของไทยไปจนถึงมาเลเซีย ไม่ค่อยพบนำมาเลี้ยง อาจจะเนื่องจากพบน้อยในธรรมชาติ และยังมีลำยาวมาก แต่มีดอกน้อย คือในลำที่ยาวๆ มักมีดอกเพียงไม่กี่ช่อเท่านั้น คล้ายกับกล้วยไม้ใน section Calcarifera คือพวกเอื้องสายสี่ดอก (Dendrobium cumulatu Lindl.) และมีขนาดเล็ก แต่กลิ่นหอมหวานชื่นใจกว่าเอื้องดอกมะเขือ โดยส่วนตัวแล้วผมชอบกลิ่นของเอื้องดอกมะเขือใต้มากทีเดียว หน้าตาของดอกคล้ายเอื้องดอกมะเขืออีสาน แต่ดอกห่อกลมกว่า และสีออกขาว เกือบไม่มีสีม่วงปนเลย
ที่จริงแล้วอยากให้ดูลูกผสมของกล้วยไม้ในสองกลุ่มนี้ครับ น่ารักดี ลองดูตัวแรก
Dendrobium Chanthaboon Sakura เป็นลูกผสมระหว่างเอื้องแสด (Dendrobium unicum) กับ เอื้องดอกมะเขือ (Dendrobium hercoglossum) ลองดูว่าหน้าตาดอกโดยรวมคล้ายเอื้องดอกมะเขือ กลีบปากกลับคล้ายไปทางเอื้องแสด แต่ลายเป็นสีม่วงแดง ฝาอับเรณูยังคงสีม่วงแดงไว้อย่างโดดเด่น ดอกน่าจะใหญ่กว่าเอื้องดอกมะเขือเล็กน้อย สังเกตดอกตูม จะเห็นสีแสดที่ด้านนอกอยู่เหมือนกัน แสดงว่าสีแสดถูกบดบังเสียหมดเมื่อดอกบานเต็มที่
ส่วนต้นนี้เป็นลูกผสมของเอื้องแสดลำไย (Dendrobium lamyaiae) กับเอื้องดอกมะเขือ (Dendrobium hercoglossum) ที่จริงแต่ละต้นมีลักษณะต่างกันบ้าง บังเอิญต้นนี้กลีบค่อนข้างลู่มาข้างหน้า ที่จริงเอื้องแสดลำใยมักมีกลับม้วนไปด้านหลัง สีกลีบดอกออกม่วงอ่อนชัดเจน กลีบปากได้อิทธิพลของเอื้องแสดลำไยชัดมาก คือห่อและเรียวยาว ขอบกลีบหยักพริ้ว ฝาอับเรณูเป็นสีม่วงแดง โดยส่วนตัวผมชอบลักษณะกลีบปากที่ผายออก เลยรู้สึกว่าคู่ผสมนี้สู้ Dendrobium Chanthaboon Sakura ไม่ได้
ทั้ง สองต้นเป็นลูกของเอื้องดอกมะเขือ ที่ให้ดอกได้ดีในภาคกลางของประเทศไทย จึงทำให้ลูกผสมทั้งสองก็ออกดอกได้ดีและดกเมื่อปลูกเลี้ยงในภาคกลางและภาค อื่นๆ ของประเทศ คือมีความทนร้อนสูง
ทีนี้ลองมาดูว่าหากนำเอื้องดอกมะเขืออีสาน (Dendrobium aduncum) ไปผสมกับกล้วยไม้ใน section Eugenanthe ที่มีถิ่นกำเนิดในจีน คือ Dendrobium moniliforme แล้วจะออกมาเป็นอย่างไร
Dendrobium moniliforme มีลักษณะคล้ายเอื้องเก๊ากิ่ว (Dendrobium nobile Lindl.) ส่วนใหญ่มีดอกออกม่วงชมพูอ่อนจนบางต้นอาจมีสีขาว แต่เมื่อได้ผสมกับ Dendrobium aduncum ซึ่งมีสีออกม่วงอ่อน ได้ Dendrobium Aoyama และเมื่อนำมาผสมต่อกับ Dendrobium Nagasaki ได้ Dendrobium Komachimusume
เสียดายเป็นรูปถ่ายไกล แต่พอเห็นว่าฝาอับเรณูสีม่วงแดงชัดเจน
ลองดูลูกผสมอื่นของเอื้องแสด (Dendrobium unicum) บ้าง Dendrobium Rainbow Dance เป็นลูกผสมระหว่าง Dendrobium Kurenai กับเอื้องแสด (Dendrobium unicum) ลักษณะปากยังคล้ายกับเอื้องแสดชัดเจน แม้ว่าสีออกชมพูแต่ก็มีปนส้มนิดๆ
เมื่อ ดูโดยรวมแล้ว อาจพอสรุปว่าสีแสดของเอื้องแสดมักถูกบดบังด้วยสีของคู่ผสม แต่ลักษณะปากของกลุ่มเอื้องแสดมีความเด่นมาก ถ่ายทอดให้กับลูกผสมจนเห็นได้ชัด แทบจะเรียกได้ว่าถ้าเห็นกลีบปากมีลายเช่นนี้ก็เดาได้ว่ามีเชื้อเอื้องแสดไม่ ชนิดใดก็ชนิดหนึ่ง ถ้ากลีบปากค่อนข้างห่อและขอบหยักเป็นคลื่น ก็น่าจะได้เชื้อจากเอื้องแสดลำไย (Dendrobium lamyaiae)
ส่วน section Brachyanthe เอื้องดอกมะเขือ จะให้กลีบสีม่วงอมชมพู แต่ลักษณะโดดเด่นที่ส่งทอดให้แก่ลูกผสมคือสีม่วงแดงเข้มของฝาอับเรณู เพียงแต่จะบอกไม่ได้ว่าเป็นลูกผสมของชนิดใดใน 3 ชนิดใน section นี้ เพราะความห่อของดอกไม่สามารถถ่ายทอดมาให้เห็นในลูกผสมได้ เดาว่าถ้าเอา (Dendrobium hercoglossum) มาผสมกับ (Dendrobium moniliforme) ก็จะให้ดอกคล้าย Dendrobium Komachimusume
แต่เอื้องดอกมะเขือ Dendrobium hercoglossum น่าจะทำให้ลูกผสมสามารถออกดอกได้ดีในภาคกลาง คือไม่ต้องการอากาศหนาวในการกระตุ้นตาดอกได้ จึงน่าจะช่วยในการปรับปรุงพันธุ์ของลูกผสมในกลุ่มเอื้องสาย section Eugenanthe บางชนิดที่ไม่ออกดอกหรือออกดอกน้อยในภาคกลาง เช่น เอื้องเก๊ากิ่ว (Dendrobium nobile) และเอื้องสายอีกหลายชนิดได้ดี และยังให้ดอกที่ดก คือในหนึ่งช่อมีได้ถึง 4-5 ดอก ซึ่งเอื้องสายส่วนใหญ่มักมีดอกไม่เกิน 3 ดอกต่อช่อได้
ส่วนเอื้องดอกมะเขือใต้ (Dendrobium linguella) แม้จะยังไม่มีการนำมาปรับปรุงพันธุ์ แต่ก็เป็นตัวเลือกที่ดี เพราะให้ดอกได้แม้ในภาคใต้ และยังมีกลิ่นหอมหวาน และกลิ่นแรงกว่าเอื้องดอกมะเขือ (Dendrobium hercoglossum) ด้วย และไม่ต้องเป็นห่วงว่าจะทำให้ดอกห่อกลม เพราะจากลูกผสมของ Dendrobium aduncum ลักษณะดอกห่อกลมไม่น่าจะถ่ายทอดไปสู่รุ่นลูกผสม แต่ด้วยเหตุที่เอื้องดอกมะเขือใต้มีลำที่ยาวมาก น่าจะเหมาะกับผู้ที่ชอบเอื้องสายยาวๆ อย่างเอื้องสายหลวง (Dendrobium anosmum) หรือที่หลายคนเรียกว่าโอโนมานู (คู่ผสมนี้น่าเป็นห่วงเรื่องดอกห่อ ไม่ผึ่งผาย) หรือเอื้องสายนกกระจิบ (Dendrobium aphyllum) และเอื้องสายน้ำผึ้ง (Dendrobium primulinum syn. Dendrobium polyanthum) แต่เท่าที่ทราบมา เอื้องดอกมะเขือใต้ผสมติดได้ยากทีเดียว จึงเป็นข้อจำกัดที่สำคัญอย่างหนึ่ง
